Weer vrij: Bevrijding 9 april 1945

Ze kiezen voor een “tactische terugtrekking”. Dat betekent dat men beladen met alles wat men kan dragen het dorp doorkruist. Lopend, met paard en wagen en in overvolle treinen.

Het hangt in de lucht. Vrijheid. Berichten sijpelen binnen dat de Canadezen op de stoep staan. Je kan nog gewoon telefoneren en een inwoner van Nijverdal heeft een familielid uit Hengelo aan de telefoon met de boodschap dat die stad is bevrijd. Op dinsdag 3 april al vertrekken veel Duitsers uit Nijverdal; soldaten, Landwachters en spoorwegmannen, zo meldt het Twentsch Volksblad “en ook pseudo-burgemeester Stevens achtte het toen maar raadzaam heen te gaan”.

Nijverdal houdt z’n hart vast

De dagen daarna zijn toch spannend, want op het Hexel posteren zich 400 man van de Göring-divisie. De dag later komen daar nog eens 800 man bij. Als er ook nog tanks komen, de Duitsers de Van den Steen van Ommerenbrug opblazen en geschut in stelling brengen in de Wilhelminastraat, houdt heel Nijverdal z’n hart vast. “Wat blijft er van het dorp over als de Duitsers zich hier gaan verdedigen?”

Gelukkig trekken de Duitsers weg en op 9 april zijn de Canadezen in Nijverdal. Komend vanaf Wierden en later ook vanuit Rijssen. Op 10 april ’s morgens lopen mensen met oranje sjerpen om door het dorp. Vlaggen gaan uit. Ondanks de herinnering aan vele doden en het halve dorp in puin is het feest; de vijand is verslagen.

Sociaal-democratisch orgaan DE BAANBREKER schrijft op 11 april 1945: “In het bruggenhoofd van Zwolle en Deventer, dat zich uitstrekt over byna geheel Salland, is de bevryding van Enter, Ryssen en Holten een feit geworden.  Canadese infanterie rukt ook op in de richting van Nyverdal, Hellendoorn, Haarle en Raalte.” Het Parool weet op dezelfde dag al te melden dat Rijssen en Hellendoorn zijn bevrijd.

Danspartijen op straat

Henk op den Dries weet nog heel goed hoe het er in 1945 aan toe ging: “De bevolking van Nijverdal was alsof ze dronken waren geworden van de wijn van de bevrijding. Mannen en vrouwen liepen of dansten op de straten tot in het midden van de nacht. Sommige buurtschappen hadden complete danspartijen op de straat georganiseerd en de onmogelijkste instrumenten werden gebruikt om muziek te maken. Alles was mooi als er maar veel lawaai bij was terwijl de mensen zwolgen in het nieuwe gevoel om weer vrij te zijn.

Drank was er nog niet veel te krijgen en dat was in zekere zin een goed ding want feestvieren en drinken kan tot rare dingen aanleiding geven. De tiende mei werd vast gesteld voor de bevrijdingsfeesten. Ik ging in de avond de straat op om naar het hossen en dansen te kijken. Zelf deed ik daar niet veel aan mee om de doodeenvoudige reden dat ik geen metgezel had. Dolf en Dirk waren al vroeg in de avond over de verre horizon verdwenen met een of andere wild-ogige vrouw. 

Vlaggen van rood wit en blauw met het onontbeerlijke oranje wapperden door het hele dorp en er waren heel wat kinderen en ook al oudere meisjes die helemaal in de oranje kleur gewikkeld waren.

Burgemeester Witschey werd van het podium gejouwd

De burgemeester (Witschey was weer terug gekomen, JPvV) zou in de middag een bevrijdingsrede houden maar daar is niet veel van gekomen want hij werd gewoon van het podium gejouwd door een gebelgde menigte mensen. Het werd algemeen geloofd dat hij met de Duitsers had geheuld maar ik denk dat deze man het beste heeft proberen te maken van een kwade en moeilijke toestand. Het stond mij dan ook helemaal niet aan dat deze man op zo’n beledigende manier werd behandeld.”

Diverse illegale kranten, zoals Trouw, De Waarheid en Het Parool schrijven op 11 april 1945 dat de Canadezen Nijverdal en omstreken hebben bevrijd. Behalve groot nieuws over de oorlog maken bladen ruimte voor kleiner nieuws. In De Vossenburcht van 15 april 1945 bijvoorbeeld laten de zusters Oblaten uit Hulsbergen weten aan hun leden van de Congregatie in Nijverdal dat zij allen in leven zijn en het goed maken.

De bevrijders met kauwgom, chocolade en sigaretten

De bevolking krijgt veel gelegenheid de bevrijders toe te juichen en te bewonderen. En ook om kauwgom, chocolade en vooral sigaretten te bietsen. De Canadezen krijgen namelijk rust in Nijverdal. Als die voorbij is, blijft een contingent militairen aanwezig. Middelpunt van hun activiteiten is onder meer de Van Limburg Stirumstraat.

Een van de bewoners in die straat is dan de heer Wevers (hij woonde op nummer 9). Hij laat zien waar in het voorkamertje het luik zit waaronder onderduikers zich konden verstoppen als er een razzia was. Het luik is er overigens nog steeds. Trots is hij als hij  vertelt dat een Canadese officier in zijn huis woonde. Trots ook als hij vertelt over parades en muziek uit doedelzakken door zijn straat.

Marietje Jannink herinnert zich dat Canadezen aan de Grotestraat om en om met twee personen worden ingekwartierd. “Bij ons zaten Bill Stasuk en Henri Mac Dade uit Ontario. En elke avond was het feest. Werd de werkplaats van mijn vaders fietsenmakerij opgeruimd en werd er gedanst op de muziek uit een opdraaigrammofoon.” 

Auto’s en tanks, kanonnen, gevechtswagens trekken door het dorp

Henk op den Dries weet te melden: “Als je tenminste in rekening wilt nemen dat er een ontzaglijke grote hoeveelheid oorlogsmateriaal door de straat rolde. Een verbijsterende hoeveelheid auto’s en tanks, kanonnen, gevechtswagens en alles wat daar bij hoort rolde door de verwoeste Grotestraat en dat ging dag en nacht door zonder ophouden.”

“Deze hele geweldige legermacht werd op precieze manier geregeld en begeleid door jonge Canadezen op zware motoren. Deze jongens hadden leren riemen om hun middel die wel dertig centimeters breed waren en heel wat van die knapen hadden grote revolvers om deze leren wonderwerken. Dit ging allemaal vergezeld met de olijf groene uniforms en de fleurige baretten met vaak een rode pluim boven op de baret.”

“Het is dus geen wonder dat de zware rupsbanden van de tanks de hele straat aan diggels maalden als ze door de bochten scheurden en een van die jongens in die tanks nam voor de verandering ook nog maar een stukje muur van een naburig huis mee om de verveling een beetje te breken. Wij werden nooit moe om daar naar te kijken maar het leven ging voort en wij konden niet van de wind gaan leven. Het werd tijd om weer aan het werk te gaan.” 

Overzicht van gevallenen, schades, bombardementen

Op last van de gemeente wort kort na de bevrijding een inventarisatie gemaakt van schades, aanvallen, gevallenen. Hieronder de twee pagina’s met dit overzicht.