Mensen uit het verzet gaan belangrijke posten bekleden, zoals lid van de commissie van advies voor bestuurszaken, waar commandant Van Asselt in zit. Anderen wordt gevraagd lezingen te komen geven over wat zich in het verzet afspeelde.
Zij vertellen het verhaal zoals ze zelf denken dat het is geweest. Zo hoort de Nijverdalse verzetsman Tiemen de Jonge dat Frits de Zwerver (verzetsnaam van ds. Slomp) vertelt dat het Hellendoornse distributiekantoor niet meewerkte met het verzet.
De Jonge klimt in de pen schrijft dat Frits het verkeerd heeft. Dat het kantoor onder leiding van Marinus de Vaal de hele oorlog door meewerkte voor het verzet. Hij schrijft dat op namens de LO (Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers), waarvan hij de plaatselijk leider was.
——————————————————————————————————————————
Zichtbaar is dat hoe langer het land is bevrijd, hoe lager de belangstelling is voor de verzetshelden. In de eerste maanden na de bevrijding is die belangstelling nog groot. Dan verschijnen er grote stukken in de krant, maar hoe verder, hoe kleiner de stukjes. Hieronder een bloemlezing van wat gepubliceerd is. Het is dus geen opsomming met beschrijving van iedereen die in het verzet actief is geweest. Over een aantal verzetsmensen is in de kranten niets gepubliceerd.
——————————————————————————————————————————
Soms krijgt men pas jaren na de bevrijding bericht
Zo vlak na de oorlog is het lot van verschillende verzetsmensen nog niet bekend. Sommigen zijn afgevoerd naar een concentratiekamp. Anderen zijn vermist en blijkt later dat ze zijn doodgeschoten. Van sommigen is niet bekend waar het stoffelijk overschot is.
Hendrik Hartholt
De eerste verzetsman die voorkomt in de krant is Hendrik Albert Hartholt. In een advertentie maken zijn medeverzetsstrijders op 4 mei 1945 bekend dat Hartholt (juridisch student) op 22-jarige leeftijd bij Meppel door de SD is vermoord. “Hij heeft moedig gestreden in de NBS, aangegord met het borstwapen des geloofs voor de vrijmaking van Nederland!”
Hartholt is niet in Meppel vermoord, maar in Staphorst. Aan de Zuidweg in Staphorst staat een monument, opgericht ter nagedachtenis aan vijf verzetsstrijders die hier op 4 april 1945 door de bezetter werden gefusilleerd. De namen van de slachtoffers luiden: J. de Boer, H.A. Hartholt, C.J. Meijer, B.H.G. Nijenhuis en J. Stomp.
Hartholt werd eind november 1944 gearresteerd, maar ontsnapte uit gevangenschap. Opnieuw gearresteerd en naar een strafkamp gestuurd. Ook daar vandaan ontsnapte hij. Terug in Nijverdal werd hij overgeplaatst naar de verzetsgroep Meppel. In de nacht van 26 op 27 februari 1945 werd hij weer opgepakt en met anderen vermoord in Staphorst. Hij is op 16 mei 1945 herbegraven in Hellendoorn.
Prinsessedag
Een paar dagen na de capitulatie doet dagblad Trouw verslag van de viering van Prinsessedag in Hellendoorn. Dat doet de afdeling Hellendoorn van de NBS (de Binnenlandse Strijdkrachten) met vreugde, zo staat in de krant. “Plaatselijk commandant Wijnants herdacht het werk der NBS in den tijd der bezetting. Dat dit werk slachtoffers heeft geeischt, weten we allen. Spreker herdacht met name G.J. Piksen, Prins, Henk Hartolt, Hendri. Limbeek, E. de Jong, Kampman, Henk de Jonge en de stille strijdster Antje van Asselt-Piksen. De aanwezigen herdachten het staande.”
Johan Prins
Bij bovenstaande namen is er een, die geen directe relatie met onzer gemeente heeft. Dat is Johan Prins uit Hengelo. Deze verzetsman was vooral actief in Nijverdal. Vandaar dat een vertegenwoordiger van het verzet uit Nijverdal het woord voert tijdens de herbegrafenis van Prins in juli 1945. De Hengeloër werd in 1944 in Enschede gefusilleerd.
Herman Kampman
Op 18 mei 1945 staat een advertentie in Het Parool waarin mensen wordt bedenkt voor de belangstelling tijdens de begrafenis van Herman Kampman. Hij werd in 29 maart 1945 met anderen doodgeschoten in Wierden
Meisje vermist
In de krant van 15 juni 1945 staat een advertentie met als kop ‘meisje vermist. Het gaat om de 20-jarige Pietje de Vries. “Zij heeft van 15 op 16 April de woning verlaten voor illegale werkzaamheden. Niet uitgesloten is dat ze door de Duitsers is gearresteerd en weggevoerd.” Niet terug te vinden is wat er met haar is gebeurd.
Albert Lancker
Op 25 juni staat er in Het Paroool een advertentie waarin de familie meldt dat A.F. Lancker, kaptein der infanterie en commandant van de BS in Salland op 11 februari 1945 in Wierden is gevallen. Op 25 juni adverteert men dat hij met militaire eer is begraven op 16 mei 1945 in Hellendoorn.
Over Lancker verder niets meer tot 1949. Dan bericht Trouw op 12 februari dat Lancker (met vele anderen) postuum is onderscheiden. Zijn nabestaanden namen in de rolzaal van het Binnenhof in Den Haag het Bronzen Kruis de versierselen in ontvangst.
Op 20 oktober later dat jaar eert Wierden Lancker met een monument in Hoge Hexel, waar hij het leven liet. Vanaf de boerderij van de familie Lubbers loopt een stoet de laatste 800 meter uit het leven van de kapitein. Bij het monument halen meisjes de Nederlandse vlag van het monument en geven die aan de zus van Lancker. Daarmee is de onthulling een feit. Voor een aantal kranten is deze onthulling aanleiding voor een beschrijving van het verzetsverleden van Lancker.
Bote van der Wal
Op 1 augustus 1945 staat een advertentie van de Binnenlandse strijdkrachten, groep Hellendoorn in de krant met het bericht: “Heden ontvingen wij het droeve bericht dat op 24 maart jl op de Vloedbeld te Zenderen door den SD is gefusilleerd onze beste vriend Bote van der Wal (student Fransch en letteren). Dat hij zich opofferde voor zijn medemensch zullen wij steeds met eerbied blijven gedenken”. Is getekend H, Piksen, plv commandant.
Een paar dagen is de begrafenis op de Algemene Begraafplaats. In het verslag daarvan staat vermeldt dat hij op 14 maart samen met een Engelse piloot uit de ouderlijke woning aan de De Joncheerelaan werd gehaald en afgevoerd. “Verleden week werd bij Zenderen zijn lijk gevonden”. De belangstelling voor de begrafenis is heel groot.
“Diep onder den indruk verlieten na afloop de velen den doodenakker, wetende dat Bote niet tevergeefs geleefd heeft en gestorven is als een held voor zijn geloof en de zaak van Koningin en Vaderland.”
In een In Memoriam wordt Bote van der Wal geschetst als een vriendelijke Christenstudent met een groot geloof. Een man met wisselende stemmingen (het ene ogenblik geestdriftig en het volgende somber en zwaarmoedig). Hij zorgde voor moeder en zus. “We vreesden het reeds….toch toen het bericht kwam, waren we verslagen, konden we het niet beseffen jou nooit te zullen weerzien”.
Geerhard Bosch
Half mei 1945 schrikt Hellendoorn op bij het bericht dat bekend is geworden dat plaatsgenoot Geerhard Bosch op 24 april 1945 (negen dagen voor de bevrijding) is omgekomen in Neuengamme (hongerkamp Ludwigslust noemt men het in de krant). Bosch is als ambtenaar werkzaam geweest bij de gemeente.
Vanuit die positie leverde hij persoonsbewijzen en zegels aan het verzet en mensen die bij hem kwamen om hulp. “Velen in Hellendoorn en Nijverdal zijn de laatste jaren met hun moeilijkheden naar dezen altijd vriendelijken en behulpzamen ambtenaar gegaan. Hij stond op de bres tegenover de vijanden; steeds bereid om al het mogelijke te doen om onze menschen te redden uit de klauwen van Duitschland.”
Uit het krantenbericht blijkt dat Bosch voor de Binnenlandse Strijdkrachten onmisbaar was. “Vele zeer belangrijke inlichtingen werden door hem doorgegeven.” Daarnaast was Bosch de verspreider in Hellendoorn van de illegale krant Trouw. Zijn belangrijkste werk noemt men de levering van persoonsbewijzen en zegels.
Bosch weigerde nooit hulp. “Wel zag hij de gevaren duidelijk. Dit makte hem niet bang. Hij ging rustig door….. Eenmaal heeft Bosch de hulp ingeroepen van ‘de jongens van de krant’. Dat was toen hij zag dat door de verdwijning van het bevolkingsregister velen uit de Duitschen greep konden worden gered.”
“Onmiddellijk waren onze mannen bereid en de overval is gelukt, hoewel het even kritiek scheen toen de motor weigerde aan te slaan. De mannen die deze opdracht voor Bosch uitvoerden, zijn later voor andere daden gefusilleerd.”
Jacob Kapteijn
Dagblad Trouw plaatst op 14 mei 1945 een advertentie van de Gereformeerde Kerk Nijverdal. In de advertentie maakt men melding van het feit dat Jacob Kapteijn op 8 maart 1945 doodgeschoten is. Hij was voor deze kerk ouderling. “God sterke zijn beproefde weduwe en kindertjes”, schrijft men. Een dag daarna staat in Trouw een verslag van de begrafenis, waarbij vooral de verdiensten voor de kerk naar voren komen. “Maar ook als een man van wien velen op stoffelijk gebied steun hebben gehad tijdens de bezetting.” Fabrieksdirecteur Van der Muelen dankte Kapteijn voor allen die als onderduiker van de gastvrijheid van de familie Kapteijn hadden genoten.
Op zijn boerderij Zeldenrust gaf Kapteijn onderdak aan vervolgde joodse medeburgers en onderduikers. Verder stond bij hem een zender voor het Inlichtingencentrum-Oost opgesteld. Vermoedelijk ten gevolge verraad of het doorslaan van een gearresteerde verzetsman is hij op 10 februari 1945 vlakbij zijn boerderij samen met zijn knecht gearresteerd. Twee onderduikers wisten te ontkomen. Eerst is hij naar de SD-gevangenis in Almelo gebracht en daarna naar De Kruisberg in Doetinchem. Als represaille voor de aanslag op de SS-Befehlshaber Hanns Albin Rauter op 6 maart 1945 bij Woeste Hoeve is hij gefusilleerd.
G. van Asselt-Piksen
Dagblad Tubantia meldt op 3 maart 1947 dat mevrouw G. van Asselt-Piksen uit Nijverdal een Amerikaanse onderscheiding heeft gekregen. De Medal of Freedom krijgt zij voor haar hulp aan Amerikaanse piloten in de oorlog.
Monument Algemene Begraafplaats
De mensen die in de oorlog illegaal werk deden, richtten na de bevrijding de GOIW op, de Gemeenschap Oud-Illegale Werkers. De Hellendoornse afdeling daarvan zet zich in om op de Algemene Begraafplaats een monument op te richten voor gevallen strijders (zie foto aan het begin van dit artikel). Dat monument komt er en wordt onthuld op woensdag 6 november 1946.
Voorafgaand aan die onthulling legt men een krans bij het graf van de heer Klink, die in 1940 sneuvelde en begraven ligt op de r.-k. begraafplaats in Nijverdal. Op de Algemene Begraafplaats daarna was een grote groep mensen verzameld, waaronder het gemeentebestuur en bijna alle geestelijke uit Hellendoorn en Nijverdal.
Op die begraafplaats legden oud-strijders kransen bij verzetsmensen die waren omgekomen bij de verschillende bombardementen op Nijverdal in 1944 en 1945. Kransen ook op de graven van Engelse piloten die daar lagen. Bij het nieuwe monument spreken naast notabelen H. ten Brug, hoofd van de school in Hulsen en verzetsstrijder en T. de Jonge.
Deze droeg het nieuwe monument over aan de gezamenlijke families van de doodgeschoten kameraden. Dat zijn: T. Braakman (gesneuveld in 1940), T. Braakman, B. van der Wal, J. Kapteijn, A.F. Lancker, G.J. Piksen, H.A. Hartholt en H. Kampman.
Propaganda-avonden
Na de oorlog richt men in veel plaatsen een afdeling op van de Nederlandse Bond voor Oud-Strijders. Daarnaast was er comité Eereschuld en Dankbaarheid voor de nabestaanden van verzetsstrijders. In Nijverdal hield men met regelmaat een “propaganda-avond”. Niet voor de ontspanning, maar als steun en hulp aan de achtergeblevenen.
Monumenten Haarle Gerrit Jan Piksen
Een half na de onthulling van het monument op de begraafplaats wordt op 27 april 1947 in Haarle een monument onthuld voor tien Canadese militairen die op 9 april 1945 om het leven kwamen bij de bevrijding van dit dorp.
Heel veel later (in 1998 verscheen aan de Haarlerweg het Stevensmonuemnt. Op zaterdag 14 oktober 1944 werd een grote razzia gehouden in het gebied tussen Schalkhaar, Holten, Haarle en Heeten. Mogelijke aanleiding was een wapendropping voor het verzet in de voorgaande nacht.
Bij deze razzia is aan de Haarlerweg te Holten de 18-jarige onderduiker Marinus Stevens uit Apeldoorn doodgeschoten. De Nijverdalse verzetsman Gerrit Jan Piksen werd gedood in Haarle en de joodse onderduiker Mozes (Maurits) Bachrach (geboren te Arnhem) aan de Portlanderdijk tussen Nieuw Heeten en Schoonheten. Op initiatief van onder anderen de heren Marsman en Tielbeek, destijds zelf ook onderduikers, is in 1998 aan de Haarlerweg het Stevensmonument tot stand gekomen.
Het monument is geplaatst op de plek waar Marinus Stevens is overleden. Het werd onthuld op 1 mei 1998 door Albert Stevens, de broer van Marinus. Sinds 2005 worden op deze plek ook Mozes (Maurits) Bachrach en Gerrit Jan Piksen herdacht.
Tiemen de Jonge
Half februari 1948 krijgt Tiemen de Jonge een koninklijke onderscheiding. Het staat er niet bij, maar waarschijnlijk is hij dan al ziek. De verzetsman, die onder meer piloten hiel onderduiken, overlijdt op 25 maart 1948. Hij krijgt een indrukwekkende begrafenis in aanwezigheid van gemeentebestuur en fabrieksdirecties.
Albert Tijhuis
In november 1948 viert katholiek Nijverdal feest. De r.-k. school bestaat 25 jaar en hoofd Tijhuis geeft daar al net zo lang les. Grote stukken in de krant en over de meester, maar geen word over het feit dat hij als verzetsman actief was. Talloze sprekers voerden het woord, maar geen woord daarover. Van zijn overlijden op 10 november 1972 zijn geen krantenadvertenties of artikelen terug gevonden.
De overigen
Over al die andere mensen die in het verzet bij of de Binnenlandse Strijdkrachten zaten, hebben we in kranten en tijdschriften niks teruggevonden. Lokaal zijn ze geëerd meteen straatnaam, maar ook niet allemaal. Albert Tijhuis kreeg pas heel laat een straat (zonder huizen). Bij de viering van 80 jaar vrij zijn veel namen op tafel gekomen van mensen die een rol van betekenis speelden. Tante Kee, Annie Stork, Van Asselt-Piksen, Willem Poorterman, Van Asselt.
