Die vraag vormde het begin van haar fascinatie voor de neurowetenschap.
Hoewel we nog lang niet alles weten over het brein en veel vragen onbeantwoord blijven, zijn er vanuit de wetenschap inmiddels belangrijke inzichten ontstaan. Charlotte nam ons mee langs een aantal van die inzichten.
Volgens haar bouwt het brein voortdurend een voorstelling van de werkelijkheid op. Met behulp van onze zintuigen én eerdere herinneringen construeert het een beeld van de wereld: van een eenvoudige lijn tot een complete driedimensionale ervaring vol kleuren, geuren en betekenis.
Het brein werkt grotendeels voorspelbaar
Omdat dit proces veel energie kost, werkt het brein grotendeels voorspellend. Op basis van eerdere ervaringen denkt het al te weten wat het waarneemt. Zo wordt naar schatting 80 tot 90 procent van onze waarneming top-down samengesteld: vanuit verwachtingen en eerdere kennis. Slechts 10 tot 20 procent ontstaat bottom-up, vanuit de losse prikkels die daadwerkelijk binnenkomen. Het brein kiest dus vaak voor energiebesparing.
In gevaarlijke situaties is dat ook noodzakelijk. Dan is er geen tijd voor uitgebreide analyse en moeten we onmiddellijk handelen. Het brein schakelt dan razendsnel over op herkenning en voorspelling.
Charlotte vertelde ook dat dit proces bij mensen met autisme vaak anders verloopt. Omdat voorspellen en het samenbrengen van indrukken minder vanzelfsprekend gaat, kost het hen vaak meer energie om van alle losse waarnemingen een logisch geheel te maken.
‘Meebeleven’ van anderen
Daarnaast ging zij in op het begrip embodied cognition: het vermogen om ervaringen van anderen aan te voelen en te begrijpen. Dankzij spiegelneuronen kunnen we emoties, intenties en ervaringen van anderen als het ware ‘meebeleven’. Ons brein is dus niet alleen gericht op onszelf, maar ook sterk verbonden met de mensen om ons heen.
Interessant was ook haar uitleg over de persoonlijke kleuring van waarneming. Iedere zintuiglijke ervaring krijgt van het brein een eigen betekenis en emotionele toon mee. Die kleuring ontstaat door eerdere ervaringen, genetische aanleg en waarschijnlijk ook factoren die we nog niet begrijpen.
Ingebouwd gps-systeem
Vervolgens nam Charlotte ons mee naar de hippocampus, het gebied in de hersenen dat onder andere betrokken is bij oriëntatie en geheugen. Daar bevinden zich zogenoemde plaatscellen en gridcellen, die samen functioneren als een intern gps-systeem. Dankzij deze cellen kunnen we bepalen waar we ons bevinden in een ruimte. In het donkere brein wordt als het ware voortdurend een virtuele kaart van de wereld opgebouwd.
Ook onze gedachtewereld kwam aan bod. Charlotte beschreef die als een zoeklicht dat voortdurend ronddwaalt. Gedachten verschijnen en verdwijnen vaak zonder duidelijke logica of voorspelbaarheid. Stabiliteit blijkt veel minder vanzelfsprekend dan we vaak denken.
Aan het einde van de lezing vroeg een deelnemer: “Charlotte, wat heeft zen en mediteren hier eigenlijk voor waarde?” Charlotte dacht even na en antwoordde vervolgens:
“Mediteren is voor mij een methode die helpt om meer inzicht te krijgen in de werking van mijn gedachtenwereld en de illusies die daarachter schuilgaan. Juist door stil te zitten merk ik hoe vluchtig en vergankelijk mijn aandacht is, met alle gedachten, emoties, gepieker en lichamelijke sensaties die daarbij horen. Daardoor ontstaat meer ruimte en keuzevrijheid, ook in het moment.”
Het werd een inspirerende middag waarin wetenschap, bewustzijn en persoonlijke ervaring elkaar op een bijzondere manier ontmoetten.
De volgende lezing is op zaterdag 13 juni: ‘Hoe we de wereld scheppen door te doen’. Floor Rikken — zenmeester en fulltime zenleraar en -coach (Utrecht) — onderzoekt de bronnen van ons bestaan en laat zien hoe we door ons dagelijks handelen, juist in kleine acties, een wereld van verbondenheid kunnen bevorderen. Zo kunnen we samen een wereld van betekenis scheppen.
Op de site van Zen-Nijverdal staat meer informatie en kan men zich aanmelden.
