Het belangrijkste kenmerk van de jaren dertig van de vorige eeuw is de wereldwijde economische crisis. Miljoenen mensen raken werkloos met vaak grote armoede als gevolg. In Duitsland maakt Hitler met zijn SDAP handig gebruik van de werkloosheid, armoede en hang naar terugkeer naar tijden dat het beter was. In 1933 wint hij de verkiezingen en is Duitsland een dictatuur.
Hoewel men in ons land die ontwikkelingen argwanend bekijkt, krijgen de ‘eigen’ problemen de meeste aandacht. De productie op de fabriek wordt aanzienlijk minder. Ontslagen zijn niet te voorkomen. Het is logisch dat als je man werkloos thuis zit, de gezinsproblemen op nummer een staan.
De crisisjaren gaan in de Nijverdalse fabrieken zeker niet ongemerkt voorbij. Het uitbreken van de crisis in de textielindustrie gaat nogal plotseling. De ene week draait men bij wijze van spreken nog overuren en de andere week liggen de touwen stil. Het gevolg is loonkorting. Soms bedraagt deze wel 30 – 40 %. Dat komt hard aan en is de voorbode van erger. De afzet blijft stagneren en ontslagen zijn niet meer te voorkomen. Die eerste ontslagen zijn op kleine schaal en nog wel te overzien.
Daarna gaat het harder. In 1931 wil de KSW in Nijverdal 175 hulpen ontslaan. Dat betekent dat een grote groep jonge mensen (17-19 jaar) zonder werk komt te zitten. De lonen op de weverij gaan omlaag. De vakbonden zijn het daar uiteraard niet mee eens. De Nederlandsche Stoombleekerij (NSB) ontslaat 80 mensen. In beide fabrieken worden de lonen verlaagd. Diverse grote gezinnen zitten zonder inkomsten.
Toeristen moeten lokale economie een beetje helpen
Om mensen economisch wat te helpen, probeert de lokale VVV toeristen te trekken. Onder meer door openbare activiteiten te houden. Dat blijkt uit bv. het jaarverslag 1931 van de KSW-muziek: “Op den 12 Aug 1931 gaf het muziek een concert in den berg op verzoek van het bestuur der VVV alhier. Hierna bracht de Heer Van Buuren, voorzitter van de VVV, dank aan het muziek voor hare medewerken tot het belang van Nijverdal.”
Toeristen hoopt de VVV ook te trekken door in Nijverdal een zwembad aan te leggen. Tot die tijd werd er gezwommen bij Schuilenburg in een stuk van de Regge. Je moest betalen om in het water te gaan, maar ook om te kijken (voor vijf cent). Op dinsdag- en donderdagmiddag was het zwemmen alleen voor dames. Heren mochten ook niet komen kijken.
Heel veel plannen voor een zwembad zag het er somber uit, maar dan koopt de VVV een Reggearm in de buurt van Duivecate. Er komt een prachtig natuurbad dat de naam Duivecate meekrijgt.
150 ontslagen KSW
In augustus 1932 krijgen 150 ongehuwde jonge mannen van de KSW-directie te horen dat ze ontslagen zijn. Jongelui krijgen ontslag omdat zij geen kostwinnaar zijn. Om die jongens wat te bieden, kunnen ze inschrijven op gratis cursussen. Beroepscursussen, zoals elektrotechniek en bouwkundig tekenen, maar ook schrijven en rekenen. Een van de initiatiefnemers is meester Albertus Tijhuis.
Loonsverlaging KSW valt verkeerd
Nijverdalse arbeiders hebben het altijd opgenomen voor hun directies, die beter zorgen voor de medewerkers dan die in andere Twentse plaatsen. In deze tijd is dat ‘zorgen’ een stuk minder. De fabriek kondigt een loonsverlaging aan van 15% – 20%. De bonden adviseren hun leden daarmee niet in te stemmen. Tijdens het overleg daarover op 18 oktober 1932 komt een telegram van minister Ruys de Beerenbrouck, die zegt dat iedereen die de loonsverlaging niet accepteert, wordt uitgesloten van werkverschaffing en steun. Het lijkt slikken of stikken en dat valt verkeerd.
‘Het geval Nijverdal’ is geboren
‘Het geval Nijverdal’ (zoals kranten het telegram en de gevolgen ervan, noemen) brengt nogal beroering. Het regeringsingrijpen in de onderhandelingen maakt de vakbonden ziedend. In Hotel Hofstee vindt een protestvergadering plaats van de SDAP en de Eendracht (de christelijke en katholieke bonden doen niet mee) met landelijke sprekers. Men neemt een motie van afkeuring aan tegen de regering. Het ‘geval Nijverdal’ loopt voor de minister met een sisser af.
En hoe meer aandacht in kamer en pers, hoe meer Ruys de Beerenbrouck terugkrabbelt. ‘Het telegram is buiten zijn voorkennis verstuurd’ en ‘het was niet gelukkig opgesteld’ en ‘hij betreurt het’ enz. En dat terwijl het telegram niets meer en minder dan de bestaande regels in herinnering brengt, namelijk dat een gemeente geen steun mag geven aan arbeiders die werk weigeren te aanvaarden waarvoor zij lichamelijk geschikt zijn. Ruys de Beerenbrouck legt het de Tweede Kamer netjes uit en komt ermee weg.
Burgemeester vaardigt demonstratieverbod uit
Elders in Twente staken arbeiders en zijn er opstandjes. In Hellendoorn wacht burgemeester Van den Steen van Ommeren niet af en kondigt een demonstratieverbod af. Dat komt hem op vragen in de gemeenteraad te staan. De heer Westra wil namelijk weten of het niet wat vriendelijker had gekund. De burgemeester is kort in zijn antwoord. Hij hoeft de raad geen verantwoording af te leggen. Hij wijst erop dat het heel moeilijk zal zijn tegen de eigen inwoners op te moeten treden. Juist daarom heeft hij in een vroeg stadium al aangegeven waar de grenzen liggen.
De gemeente in grote financiële moeilijkheden
Hellendoorn heeft het moeilijk. De gemeente kampt met eigen financiële problemen en moet ook nog eens arbeiders aan het werk helpen. In de begroting van 1932 heeft men daarvoor 10.000 gulden gereserveerd, maar verwacht minstens de helft extra nodig te hebben. Vakbonden vragen de gemeente om de uitkeringen te verhogen van 27 cent per uur naar 35 cent.
Dat doet de gemeente niet. Wel besluit de raad dat elke arbeider in de werkverschaffing een toeslag krijgt van 10 cent per dag voor elk kind onder de 14 jaar en voor inwonende, niet verdienende ouders. Ook bepaalt de raad dat er een regenvergoeding komt. Kan men niet werken door regen, maar is men wel op het werk geweest, dan krijgt men een vergoeding ter hoogte van de helft van het loon.
De leefomstandigheden van de inwoners van onze gemeente worden in de loop van de dertiger jaren steeds slechter. De burgemeester schrijft begin 1932 een brief aan alle organisatoren van festiviteiten dat men er rekening mee moet houden dat hij die kan gaan verbieden. Van den Steen van Ommeren wil niet dat mensen hun zuurverdiende geld of uitkering opmaken tijdens Oranjefeesten of een ander evenement. Of geld uitgeven in omliggende plaatsen. Dat alles is dan weer slecht nieuws voor winkeliers die het ook al moeilijk hebben, maar wat het zwaarst is, moet het zwaarst wegen. Winkeliers proberen toch nog wat te verdienen en maken vooral veel reclame met kortingen. De illustratie bovenaan bij dit artikel is een stukje van een Sinterklaas-advertentie van Braakman-C.
Veel huisgezinnen kunnen de huur niet meer betalen
Bewoners van huurwoningen in de gemeente krijgen allemaal een formulier. Daarop moet men invullen hoeveel geld men de afgelopen drie weken heeft verdiend. Reden voor deze actie is dat de gemeente bij de minister wil aankloppen om hulp. Nu sommige gezinnen moeten rondkomen van 12,50 of 13 gulden per week, kunnen ze de huur van f 4,50 niet meer opbrengen. De actie van de gemeente is het gevolg van een brandbrief van zo’n 50 bewoners uit de Wilhelminawijk.
In de gemeenteraad dient raadslid Nijhof het voorstel in om een steunregeling te treffen voor mensen die geen werk en geen inkomsten hebben. In eerste instantie wijzen burgemeester en wethouders dit voorstel af. Later draait men iets bij en zegt te gaan overleggen met het ministerie. Een paar maanden later komt vanuit Den Haag de goedkeuring.
Om een beetje te helpen besluiten de katholieke verenigingen dat men het Vereenigingsgebouw elke morgen opent voor katholieke werklozen. Zij kunnen daar spelletjes doen, krijgen gratis thee, koffie en tabak, beschikbaar gesteld door Douwe Egberts en Van Nelle. Van overheidswege krijgen werklozen eind december 1932 een ‘kerstgave’ van één of twee gulden. In 1932 wordt de kindertoelage overigens ingehouden.
Massa-ontslagen in Nijverdal maken hele grote indruk; grote protestbijeenkomst op de markt
In mei 1933 vallen massale ontslagen. De directie roept de fabriekscommissie bij elkaar en deelt mee dat massa-ontslag voor meer dan 200 man noodzakelijk is. ‘We hebben den slag tegen Japan verloren; wij moeten den strijd opgeven.’ Ook de Stoomblekerij moet 100 man ontslaan. Voor wie mag blijven werken, ziet het er somber uit. Het Volk schrijft: ‘Wat het massa-ontslag voor Nijverdal betekent, is niet te beschrijven. Het schijnt dat de textielindustrie alhier ten doode is opgeschreven, want de arbeiders die aan het werk blijven, zullen nog slechts om de andere week kunnen werken.’
‘Volksgericht’ op de markt levert niets op: gemeente en kerken staan machteloos
Het ontslag van een grote groep arbeiders van de KSW in het voorjaar 1933 maakt hele grote indruk. Nijverdal is perplex en weet niet meer wat te doen. Burgemeester Van den Steen van Ommeren roept de bevolking op om op zaterdag 29 mei naar het marktplein te komen voor een ‘volksgericht’ zoals het Algemeen Handelsblad het noemt. Niemand is thuisgebleven als de burgemeester en daarna dominee Heymans die middag het spreekgestoelte beklimmen. Natuurlijk kunnen zij niets doen aan de problemen en de verloren concurrentiepositie aan Japan.
De in groten getale opgekomen arbeiders hebben misschien hooggespannen verwachtingen, maar aan het einde van de bijeenkomst zijn die verdwenen. Ook gemeente en kerken staan machteloos. De enige opbrengst van de demonstratie is het besluit om aan de regering in Den Haag een telegram te sturen met het verzoek maatregelen te nemen om aan de noodtoestand in de gemeente een einde te maken.
Gemeente en vakbonden samen naar de minister; minister komt naar Nijverdal
In juni 1933 reist een afvaardiging van het gemeentebestuur van Hellendoorn naar Den Haag en heeft in navolging van het landelijk bestuur van het NVV en de R.K. Werkliedenvereeniging een onderhoud met minister De Wilde van Binnenlandse Zaken over de zeer kritieke toestand in de textielindustrie in Nijverdal. Na een langdurig gesprek maakt de minister bekend dat “deze moeilijke kwestie de volle aandacht van de Regeering heeft”. Met dat weinig zeggende bericht gaat men de lange reis terug naar Nijverdal.
Het helpt allemaal niet veel. De crisis blijft. Wordt tijdelijk wat minder als de werktijdverkorting (week werken, week stop) wordt opgeheven, maar in november 1934, bijvoorbeeld, wordt duidelijk dat de KSW de productie met ongeveer 350 weefgetouwen moet inkrimpen. Het totaal komt daarmee op 900 weefgetouwen.
Aan een groep arbeiders is ontslag aangezegd en verwacht wordt dat nog meer ontslagen zullen volgen. Is het gek dat jonge kerels op straat lopen en kankeren op alles? Geen werk, geen geld. Zelfs niet meer om de contributie van de voetbalclub te kunnen betalen.
De toestand in de textiel is voor minister president Colijn aanleiding in januari 1935 naar Twente te reizen om zich van de toestand op de hoogte te stellen. Omdat Twente blijkbaar nogal ver is, komen “dr. H. Colijn en den minister van arbeid, mr. M.P.L. Steenberghe met het gewone lijntoestel van de K.L.M. naar Berlijn, de Zilvermeeuw. Ten behoeve van de beide ministers maakt de Zilvermeeuw een landing op het vliegveld Twenthe.” Colijn en Steenberghe bezoeken fabrieken in Enschede, Oldenzaal, Almelo en Nijverdal. Het bezoek van Colijn vindt plaats in aanloop naar de verkiezingen. Uiteindelijk levert het niets op.
