Hellendoornse jongens die bij de mobilisatie zijn opgeroepen, maken als soldaat de gevechtshandelingen in de eerste oorlogsdagen mee. Na de capitulatie kunnen zij naar huis. De Duitsers nemen dan (nog) geen krijgsgevangenen. De meesten komen weer veilig thuis; soms lopend omdat iedereen maar moet zien hoe hij dat regelt. Onze gemeente telt vier gesneuvelde militairen: T. Braakman (21), G. Nijentap (20), Joh. Klink (32 en vader van drie kinderen) en G.J. Warmink (20).
Eind juni 1940 loopt het hele dorp uit bij de (her)begrafenis van Teunis Braakman uit Nijverdal (zie foto), die als soldaat in de eerste oorlogsdagen aan de voet van de Grebbeberg is omgekomen. Aanvankelijk krijgt hij een graf in Dieren, maar met vereende Nijverdalse krachten komt het stoffelijk overschot naar zijn geboorteplaats.
De begrafenis is tegelijk een vorm van protest tegen de bezetter. De belangstelling overweldigend: duizenden mensen komen naar de begraafplaats. Onder hen de burgemeester, wethouders, directeuren van de KSW, bedrijfsleiders van Spinnerij en Bleekerij, leden van Jongelingsvereeniging Het Vischnet en nagenoeg heel DES waarvan Teunis lid was.
De hele oorlog heerst er veel angst
De hele oorlog heerst er veel angst. Voor de ongrijpbare vijand die iemand zomaar kan arresteren. Voor bombardementen die het dorp Nijverdal vele malen teisteren. De spoorlijn is daarbij het belangrijkste gegeven.
Eerst voor de Duitsers voor de aanvoer van onder meer materiaal voor de lancering van V1’s vanaf de Nijverdalse berg en V2’s vanuit Hellendoorn. En in het laatste oorlogsjaar voor de geallieerden die het spoorwegemplacement bombarderen. Het gevolg is veel doden en heel veel schade in Nijverdal.
Maar dat niet alleen. De oorlog grijpt diep in in het dagelijks leven. Alles wat je wil kopen is op de bon. Hoe langer de oorlog duurt, hoe minder voedsel er is te krijgen. Mensen lijden honger. Fietsen worden gevorderd en die er nog zijn, rijden op massieve banden.
Een onheilspellend gebrom in de vroege morgen
Henk op den Dries van de Molenweg in Nijverdal schrijft zijn herinneringen over de oorlog op in een document op internet. Over het begin van de oorlog noteert hij: “Wij werden uit bed gehaald om ongeveer vier uur in de morgen. Een onheilspellend gebrom verstoorde de morgenstond en veel bezorgde mensen stonden in groepjes met elkaar te praten over dit ongewoon verschijnsel.”
“De lucht was vol vliegtuigen en er waren er zoveel dat de hele Hollandse luchtmacht nooit zo veel vliegtuigen bij elkaar zou kunnen krijgen en dus sprak het van zelf als het geen Hollanders waren moesten het Duitse vliegmachines wezen.”
Niemand wist precies wat er aan de hand was
“Was er oorlog uitgebroken tussen Duitsland en Engeland of was het zo dat de Duitsers ons land binnen trokken? Een verre donder rommelde door de heldere morgenlucht, maar helaas het was geen donderbui die zich in de verte afspeelde. Het was veel erger. Duitsland was inderdaad Holland binnengevallen! De buren groepten samen en de een wist dit en de ander weer wat anders maar niemand wist precies wat er aan de hand was.”
“Ik had het een poosje geleden over de verdedigingswerken (zie ook bovenste foto) bij ons op de brug met ingemetselde putringen en de anti-tankobstakels. De trots van de Hollandse ingenieurs? Die werden zelfs niet aangeraakt. De vijand kwam van het zuiden en een smid werd later gedwongen om de ijzeren balken af te snijden met een lasapparaat en de putringen werden gewoon aan de kant geschoven. Er werd geen schot gelost.”
Volharding-keeper “Slangenmens” blijkt een verrader
“De eerste vijandelijke afdeling kwam bij ons door het dorp om ongeveer half tien ‘s morgens. De Slangenmens (voormalige keeper van de Volharding -onze geliefde voetbalclub-) zat op de eerste motor met zijspan. Hij was een paar jaar eerder teruggeroepen naar Duitsland zoals zo veel andere zogenaamde Rijksduitsers met hem.”
“Veel van deze knapen hadden onze gastvrijheid genoten en kwamen ons nu bevrijden want wij hadden het zo slecht. De Slangenmens was ook een van die helden. Hij kwam nu terug om de gastvrijheid van het Nederlandse volk terug te betalen om als overwinnende held ons te bevrijden. Van wat? Hij is later gesneuveld toen ze probeerden de IJsel over te steken. Mijn neef heeft nog met hem gesproken toen hij bij ons doortrok. Hij was toen de vriendelijkheid zelve.”
Er was geen toekomst meer….
“In de oorlog kregen wij de ene verordening na de ander te horen en te verwerken. Alle mensen moesten na acht uur binnen blijven. Alles wat buiten was na die tijd zou gearresteerd worden en dit was vast geen ijdele dreiging. Niemand mocht wapens hebben. Allen die gepakt werden met wapens zouden doodgeschoten worden. Iemand die geallieerde personen voorthielp zou ook doodgeschoten worden. Een ieder die een Jood voorthielp zou gedood worden. Enz.”
“Wij konden er toen nog het nut niet van in zien maar hebben later begrepen dat ze absoluut meenden wat ze zeiden. Van de kerk waar ik naar toe ging zijn er velen doodgeschoten of dood gemarteld. Wij hebben aan de lijve ondervonden wat de nieuwe orde betekent heeft.”
“Alle ramen moesten verduisterd worden zodat er geen spatje licht meer naar buiten zou schijnen. Wij begrepen die order in de eerste dagen ook niet, maar wisten na een paar jaar wel degelijk waar dat voor was. Zo werd het donker om ons heen letterlijk en figuurlijk. Er was geen toekomst meer.”
