Rol van vrouwen bij Jodenhulp vaak onderbelicht
De titel van de lezing is ‘Tukkerse Jodenhelpsters’ (1943-1945). Zondag 14 september, 14.30 uur De Smidse, Nijverdal. Op de foto hierboven kijkt het publiek in mei dit jaar naar een inleiding van Flim op de documentaire Kinderen van de Koele.
De rol van vrouwen in de hulp aan Joden tijdens de bezetting is nog steeds onderbelicht. Veel mensen in onze regio zullen weleens hebben gehoord van de organisatie van dominee Leendert Overduin in Enschede of van de NV-groep van de vermoorde Jaap Musch in Nijverdal. Veel minder bekend is dat het verzetswerk van deze mannen voor het grootste deel steunde op de hulp van vele, vaak naamloze vrouwen.
Leendert Overduin werd bijgestaan, soms zelfs vervangen, door zijn beide zusters Maartje en Corry. Jaap Musch werd in zijn hoofdkwartier in Nijverdal vrijwel permanent bijgestaan door een van de vrouwelijke NV-leden. Vandaar dat Bert Jan Flim op 14 september de focus wil leggen op de vrouwen die aan de basis stonden van de `jodenhulp’ In Twente en het aangrenzende Reggedal.
De basis van zijn verhaal vormt het archief van de voormalige Regeringscommissie Oorlogspleegkinderen (kortweg Commissie Opk), die in de periode 1945-1949 de voogdij moest regelen voor de 1.407 Joodse oorlogswezen die na de bevrijding `opdoken’ in ons land. In dat archief worden de oorlogsbelevenissen van in totaal 3.764 Joodse onderduikers vermeld, soms uitgebreid, soms zeer summier.
Proberen een verhaal bij elke onderduiker te vertellen
Zo vermeldt het Opk-archief 227 onderduikadressen in Twente en in het aangrenzende Reggedal. In veruit de meeste gevallen betrof dit gezinnen met een vader, een moeder en kinderen. Voor zijn lezing van 14 september heeft Bert Jan Flim getracht na te gaan wat dit voor mensen waren, hoe hun Joodse onderduikers bij hen terecht waren gekomen en hoe het hen daar is vergaan. En dan vooral: wat kenmerkte de vrouwen die deze gezinnen draaiende hielden?
Daarnaast zal Bert Jan Flim de vrouwelijke leden van de duikorganisaties in dit gebied onder de aandacht brengen. Behalve de reeds genoemde Maartje en Corry Overduin zijn dat in elk geval Ankie Stork en de zusters Marie en Diny Arnold in Nijverdal en Adriana Knappert in Ommen. En indien er tijd over is mogelijk nog enkele anderen.
Biografie Bert Jan Flim
Bert Jan Flim werd in 1957 geboren. Zijn ouders en grootouders praatten weinig over de oorlog. Wel stond er prominent altijd een foto op het dressoir van de 17-jarige broer van mijn vader, die in oktober 1944 bij een bombardement om het leven kwam. Ook kwamen er soms `tantes’ langs, van wie hij eind jaren zeventig begreep dat zij voormalige Joodse onderduikkinderen waren, die door zijn familie waren gered.
Begin jaren tachtig ging hij op zoek naar een onderwerp voor zijn afstudeerscriptie geschiedenis. Ongeveer tegelijkertijd vroeg de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Ed van Thijn de Yad Vashem-medaille aan voor zijn vader en zijn grootouders. Toen bleek dat zijn familie deel uit had gemaakt van de landelijke verzetsgroep NV, die 254 Joden het leven redde, onder wie 231 kinderen. Hij had zijn scriptieonderwerp gevonden!
Vanaf 1984 schreef hij de geschiedenis van de NV-groep. Daarna is hij eigenlijk nooit meer opgehouden met het schrijven over de Joodse onderduik. In 1995 promoveerde Bert Jan Flim op het `kinderwerk’, zoals de hulp aan Joodse kinderen werd genoemd, een paar jaar later schreef hij mee aan het lijvige Nederlandse deel van het lexicon van Yad Vashem over de `Righteous among the Nations.
Na een carrière in het onderwijs, pakte hij in 2022 de draad weer op met een grootschalig onderzoek naar de onderduikgegevens uit het Archief Oorlogspleegkinderen in Haarlem. Zijn boek, getiteld: De verborgen generatie, komt eind 2025 uit.
