Donderdagavond 10 oktober waren zo’n 40 mensen bijeen in dorpshuis De Veldkamp in Haarle om zich te laten informeren over biobased (ver)bouwen. Janneke Paalhaar van Twentse bouwboeren vertelde over de teelt van gewassen en de verwerking daarvan tot bouwmateriaal. Herro de Roest van Stro & Leem deelde zijn ervaring met bouwen en isoleren met stro en het afwerken met leem. Architect Ron Hoogsteder liet zijn licht schijnen over de toepassing van biobased materialen in de architectuur.
Vijf dagen eerder, op zondag 5 besteedde VPRO’s Tegenlicht aandacht aan hetzelfde thema. Te zien waren onder andere een Drentse boer die zijn 350 melkkoeien en 450 stuks jongvee gedwongen wegdoet en mammoetgras gaat verbouwen om een agrarische toekomst voor zijn bedrijf te verzekeren. Bamboe dat op een Belgische akker in drie maanden tijd 10 cm dikke en tien meter hoge stengels oplevert. Een architect die een futuristische villa bouwt met biobased materialen. Agrariërs die in de Gelderse Vallei hennep kweken en dat met een mobiele installatie ter plekke verwerken tot een grondstof voor de bouw. Een strobouwer in Groningen die het restproduct van graan hakselt, droogt en in prefab isolatiepanelen perst. Stuk voor stuk pioniers op weg naar een nieuwe manier van bouwen.
Leren in de praktijk
Tijd om eens Bij Herro de Roest te gaan kijken wat dat nu allemaal in de praktijk betekent, gewoon bij ons om de hoek, in ons eigen dorp. Dat kan op een workshop strobouwen, waar Herro een groep van zo’n tien mensen uit alle hoeken en gaten van Nederland direct in de praktijk leert hoe je dat nou doet: stro bouwen en leemstucen. De tweedaagse workshop vindt plaats net buiten Nijverdal, met uitzicht op de Regge. Daar woont Klaas Holsappel met zijn vrouw, zoon en schoondochter in het huis waar hij ook geboren is. Toen vader overleed en moeder in het verpleeghuis terecht kwam, heeft Klaas zelf het kleine boerderijtje van binnen volledig verbouwd en nu wordt er een ruimte van zo’n 100 vierkante meter bijgebouwd. Klaas: “Ik vond strobouw altijd al mooi. Stro isoleert fantastisch, je kunt heel veel zelf doen en het is een stuk beter voor de wereld. Leem is eigenlijk gewoon modder en stel, over 150 jaar wil iemand hier iets heel anders neerzetten, dan kan het bouwmateriaal zo worden teruggegeven aan de natuur.”
Goed rondkijken en je boerenverstand gebruiken
Klaas heeft, voor hij voor strobouw koos, goed gekeken hoe anderen het deden en geïnteresseerden zijn ook bij hem welkom om te kijken hoe het werkt. Dat er nu tien amateurs bij hem aan de slag zijn is geen enkel probleem. Herro coördineert en houdt alles in de gaten. Bovendien, citeert Klaas zijn ‘aannemer’: “leem is vergevingsgezind materiaal. Maak je een foutje, dan laat dat zich heel goed herstellen, zelfs na lange tijd.”
Duurzaamheid en milieu zijn belangrijke uitgangspunten voor Herro en Klaas, maar beiden willen absoluut niet roomser zijn dan de paus. “Je moet,” vindt Klaas “met boerenverstand goed nadenken over de keuze van je bouwmaterialen. Als we niet kiezen voor milieuvriendelijke bouwmaterialen, dan helpen we de wereld van onze kinderen en kleinkinderen om zeep. Maar onder mijn vloeren gebruik ik wel purplaten. Die zijn alles behalve milieuvriendelijk geproduceerd, maar ze hebben al een leven achter de rug en zouden als ik ze niet gebruik, worden ze gestort. Dan is de keuze echt heel eenvoudig.”
Ambachtelijk bouwen met natuurlijk materiaal
Terug naar Herro, waarom heeft hij een paar jaar geleden voor strobouw gekozen? “Na 30 jaar kunstvakken geven op de middelbare school wilde ik er iets anders bijdoen. Net als Klaas vond ik strobouw al heel lang interessant, omdat het ambacht me aansprak en omdat stro als bouwmateriaal geen CO2 produceert, maar juist langdurig opslaat. In tegenstelling tot bijvoorbeeld hennep of vlas hoeft stro niet speciaal te worden verbouwd en ook geen bewerking te ondergaan voordat je het in de bouw kunt gebruiken. Het is een uiterst bruikbaar afvalproduct van graan, niks meer en niks minder. Uiteraard is tot in detail uitgezocht hoe het werkt met isolatiewaarde, brandveiligheid en dergelijke en uit die onderzoeken is stro gebleken een absoluut kwaliteitsproduct te zijn.
Sociale duurzaamheid op de bouw
Grote bouwbedrijven passen biobased materialen inmiddels toe in prefab houtskeletbouw waarbij kant en klare panelen in de fabriek worden gemaakt en op de bouwplaats in korte tijd in elkaar worden gezet. Herro: “Dat moeten we vooral doen met zijn allen, maar daar word ik als persoon niet blij van. Het met elkaar bouwen of verbouwen is voor mij deel van mijn bedrijfsvoering. De voldoening die dat geeft – de sociale duurzaamheid – is net zo belangrijk als het milieutechnische aspect. Het is fantastisch om met workshopdeelnemers, die vaak zelf concrete plannen hebben voor een verbouwing of een compleet nieuw huis, op de steiger te staan. Het liefst heb ik de opdrachtgever er ook bij. Samen bouwen en tegelijk je ervaring en ideeën delen, dat geeft een enorme meerwaarde die niet in geld is uit te drukken. Zoals zelf verbouwde groente uit je eigen tuin beter smaakt dan supermarktvoedsel, zo voelt een met elkaar zelfgebouwd huis met natuurlijke lokale bouwmaterialen beter dan welke andere manier van bouwen ook.”
Opschalen nodig om op grote schaal het verschil te maken
Dat zelf bouwen is natuurlijk niet voor iedereen haalbaar en de schaal is uiteraard ook te klein om in de bouw een echte transitie teweeg te brengen. Dat beseffen de mannen als geen ander. Dus opschalen is nodig en die prefab houtskeletbouw met stro, vlas en hennep moet er komen. Dat biedt boeren ook de zekerheid dat ze bij alternatieve teelten ook een echte afzetmarkt hebben. In de al genoemde Tegenlichtuitzending werd nog even gememoreerd dat 30% van de Nederlandse boeren zoekt naar een alternatief verdienmodel. Als een substantieel deel daarvan kiest voor het verbouwen van gewassen waarvan de vezels kunnen worden toegepast in bouwmaterialen, kan er enorm worden opgeschaald en wordt de experimentele fase van biobased bouwen, waar mensen als Herro aan werken, tot een economisch volwaardig alternatief dat CO2 vastlegt in plaats van uitstoot. Dat laatste gebeurt bij de productie van staal, beton en bakstenen en daar moeten we vanaf vindt de groep van koplopers in de transitie die boeren en bouwers samen willen bewerkstelligen. En juist van boeren en bouwers hebben we hier in de regio opvallend veel.
